Стоеденот

За малку ќе заборавев дека ќерка ми ми порача порано да ја земам од градинка, откако се договоривме што музика ќе слушаме по пат од дома до градинката. Веќе бев далдисан во работа кога брат ми ми јави дека завршил работа, направил сe' што требало со човекот што се пазариле да го купи стоеденот. Завршиле сe' - и кај нотар, и во станица за технички преглед - му останало време уште колку да го фотографира, како што му порачав.

Стоеденот! Не знаев дека разделбата со него ќе ме натера да подзастанам, да ги одложам за малку обврските над работната маса и да подразмислам што сe' значеше тој автомобил во мојот живот и во спомените на моето семејство.

Умот ми отиде во 1977 година, еден топол летен ден, кога татко ми, ненајавено, ме зема порано од градинка. Излеговме и, без било што да очекувам, ми покажа нешто ново - нов автомобил, стоеден, трева-зелен, со портокалови тапацири, заштитени со најлони. Го погледнав подзачудено, па ми кажа дека пред малку купил автомобил и дека тој стоеден е наш - неговиот прв автомобил, поточно - нашиот прв автомобил, како што претпочиташе да ги нарекува работите што ги поседуваше.

Во мислите почнаа да ми се вртат спомените врзани за стоеденот, автомобилот што засекогаш остана во зборовите на моите родители како вистински, добар автомобил, лимузина, независно што по него имаа и други, дури и подобри автомобили.

Движејќи се низ меморијата погледот најпрвин ми отиде над висината главата и го видов таванот обложен со гумено-пластична бела фолија со дупчиња, над тенок слој од сунгер, исто како во албумите за значки. Голем волан, со свирка во форма на бледо црвена пластична плочка со натпис Застава на средината. Под висината на погледот е шалт-таблата, равирана на 160 километри на час, поделена на две округли полиња, која бараше вистински напор да прочитате што ви покажува ноќе.

Главен фактор што правеше моделот Лукс да остава впечаток на блескав автомобил беа хромираните браници, кои имаа помодерен дизајн во споредба со браниците моделот Стандард, и блескавите раткапни, што го красеа нашиот стоеден сe' додека помалиот син во семејството не науми од нив да направи чинели, откако емајлираните капаци за тенџериња не се покажаа како добра идеја. Блескавиот впечаток го дополнуваа ново дизајнираната маска однапред, со две хоризонтални сребрени линии, но најважен од сe', што подоцна го правеше сe' повреден, беше италијанскиот мотор, Фиат.

Навраќајќи се на неговата историја, би можел да ги набројам неколкуте (лесни) повреди што ги доживеа стоеденот додека беше во наши раце, почнувајќи од првата, што му ја нанесе Мазо од босанското маало, преку пруга.. да ја кажам историјата на малите жмигавчиња кои ги доби со новите крила, по една моја мала сообраќајка со ивичњак кај гимназија Георги Димитров, бегајќи од еден насилник кому како тазе возач сум му го засекол патот. Последната повреда беше третата, што ја доби од некој камион, кој удри во татко ми додека чекал во колона на некој надвозник кај Гостивар. Но, нека не се грижи новиот сопственик - долго време ќе биде раат од каросеријата, тркалата се со две гуми Goodyear, половни, здарви, 155-ки, а има и нов акумулатор!

Можам ли да не ја спомнам автоматската антена, од Кувајт - имаше ли некој таква, со копче нагоре-надолу, од десната страна на радио-касетофонот.

А радио-касетофонот беше приказна за себе! Доволно е само да се сетам дека на него првпат слушнав попска музика, кога, едно враќање од традиционален одмор во Струга, брат ми пред мене ја промовираше касетата снимена со Падот на Византија и Тело-наука совршена.. или, првото слушање на Маљчики од Идоли за време на едно друго враќање од Струга или првата средба со Трежрс од Кокто Твинс, за време на кусата пауза кај Стоби, одејќи на одмор во Грција..

Уф, не знаев дека толку ќе ми недостасува.. не знаев дека без него уште повеќе ќе ми недостасува татко ми.. Но, којзнае, можеби токму таму, кај што е татко ми, кај што му порачав да ни изгради куќа во вечноста, некогаш ќе го видиме стоеденот паркиран пред куќи!?

Само едно знам - имам уште многу да учам од него - задоцнив за во градинка.

Опинци за Џон

Опинчарскиот дуќан "Џамбаз" во скопската Стара чаршија е едно од последните места во кои се продаваат обувките што непрекинато се носат на територијата на Македонија повеќе од 500 години. Ако некогаш биле жигосувани како одлика за руралното, денес опинците се привлечни и за домашните и за странските муштерии

Пишува. Васко МАРКОВСКИ
Снимил: Андон ДАВЧЕВ

Некогаш служеа само за правење шеги на нечија сметка или за нечие омаловажување, плеснувајќи му в лице дека е опинок, сакајќи да кажете дека вие сте со сина крв, а неговото семејство потекнува од рурална средина. Некогаш опинците служеа за од нив да се прават вицови, на работ на вулгарноста, и за разно-разни гатанки за српскиот модел на опинците, со врвови свртени нагоре. Но, знаете ли дека опинците се најстариот модел на обувки што на територијата на Македонија се користи непрекинато повеќе од 500 години, изработен во милиони примероци. Ова е приказна за опинците и за еден од последните опинчари во Скопје.

ОПИНОКОТ СИ Е ОПИНОК

Мала е веројатноста да сте поминале во скопска Стара чаршија, а да не сте го забележале дуќанот со излог полн опинчиња, килимчиња, бакарни и дрвени ракотворби, на стотина метри по култната кебапчилница Дестан. Излогот е до толку преполн со понуда, што, колку и да се обидувате, нема да ви успее да го прочитате името на дуќанот. Можеби немаше никогаш да дознаеме, ако не го запознаевме сопственикот.

"Во дуќанот сум од 6 години. Имам 60, значи тука сум 54 години. Занаетот го учев од татко ми, заедно со браќата и сестрата.. уште од најмали. Заедно со татко ми и мајка ми правевме опинци, папучи, сандали и разни обувки од кожа. Секој си имаше своја обврска - кој со шајчиња, кој каивчиња, ремчиња.. поголемиот брат шиеше на машина, а ние, помалите подготвувавме.. За време на Југославија, се знаеше - се чекаше ред за сандали, за опинци. Не можевме да постигнеме“.

“Имаше јаки занаетчии.. ја снабдувавме цела Југославија. Сега, откако почнаа се’ да увезуваат од Кина, од Хонг Конг, не ти се исплатува да произведуваш.. не’ сотреа. Преку ноќ демодираш.. денеска ќе произведеш, утре е демодирано.. Единственото што ти останува е опинокот. Тој не демодира. Има трајни вредности и го има само таму каде што му е местото", ни раскажа мајстор Даре Митревски, сопственик на опинчарскиот дуќан Џамбаз.

Веднаш расчистивме дека името нема никаква врска со Даре Џамбаз, патронот на скопскиот дом на хуманитарни организации, и дознавме дека името на дуќанот го смислила неговата сопруга, сакајќи да го отслика неговиот деловен темперамент.

НЕ ГО ДАВАМ ЗАНАЕТОТ

Сакајќи да добиеме поживописна репортажа се обидовме да испитаме дали мајстор Даре би сакал да ни демонстрира како се изработуваат опинци, но, како што претпоставивме, сфативме дека имаме работа со претпазлив мајстор, кој не би сакал туку-така да го продаде занаетот.

"Аа, не. Тоа не може. Ќе ви зборувам за опинците, но не давам никој да фотографира како работам. Така шапкарот, една улица погоре, си го продаде занаетот за 500 денари", решително ни рече.

Прифаќајќи ги правилата, почнавме со прашањата за опинците - какви модели има, како се изработуваат, кои се најчестите муштерии, како оди продажбата.

"Откако знам за себе, опинците се такви. Најстариот модел македонски опинци не се менувал повеќе од 5 века и секаде каде што Македонци на Балканот, мажите го носеле тој модел опинци. Тоа биле чевлите што се носеле за време на Отоманската империја. Нешто поинакви се српските, кои се разликуваат по клуновите на врвот на опинокот, долги и свртени нагоре. Само за клунот оди една третина од материјалот, но не можеш да ја качиш цената само поради врвчето. Меѓу поинтересните модели се траперските опинци, какви што носеа некогаш Албанците што доаѓаа по работа во Скопје. Тие се наједноставниот модел опинци, толку едноставни што човек може и самиот да ги направи", ни рече мајстор Даре.

НАЈВАЖНА Е КОЖАТА

За квалитетот на опинците, како што научивме, најважен фактор, покрај мајсторијата, е квалитетот на кожата. Опинците се прават исклучиво од телешка кожа, а процесот на изработка трае 5 дена.

"Ако сакаш да направиш добри опинци и тие да се продаваат, најпрвин треба да купиш добар материјал, да не жалиш пари за материјал и да не брзаш додека работиш, сакајќи да направиш поголеми количини. Се’ што правиш од кожа се прави пет дена. Првиот ден кожата се обработува во вода, вториот ден се обликуваат опинците, а последните три дена се ставаат на сонце, за да се исушат готовите опинци. Така си бара процесот, инаку нема да ја држи формата. Користам исклучиво телешка кожа, која е еластична и погодна за обработување. Важно е опинците да бидат збиено плетени, за да ја задржат формата кога ќе се исушат. За подобар изглед, добро е да комбинираш интересни бои, светло со потемно. Интересно е што телешката кожа на сонце ја менува бојата како и човечката кожа", уловивме дел од занаетот.

ОД 17 ДО 47

Како еден од последните производители на опинци, едни од најчестите муштерии на Митревски се културно-уметничките друштва и фолклорните ансамбли, но, како што можевме да видиме и самите додека уживавме во ладот на дуќанот, чести посетители се странците што дошле да ја разгледаат чаршијата.

"Има разни големини - од опинчиња за бебиња од два месеца, до опинци број 47. Има луѓе што купуваат број 17, број 18 уште кога ќе им се роди мало бебе. За споредба, еден пар чевличиња Цицибан се 2.000 денари, а кај мене ќе добијат пар опинчиња е 250 денари, направени од чиста кожа, а и докторите ги препорачуваат. Интересни се и за странците. Најголемите опинци што било кога сум ги направил се овие опинци, број 47. Ми ги порача еден Џон, од Ирска. Беше гостин во Владата, помина во дуќанов и имаше желба да му направам опинци - се заљубил во опинците што ги видел. Доаѓаат и други странци, им се допаѓаат, ама сакаат да ги земат за беспари. Но, нема за Црвен крст! Овде има кирија, има данок, а морам и јас нешто да заработам", ни рече мајстор Даре.

По него, дуќанот нема да има кој да го работи. Децата и снаите завршиле Економски факултет, а никој од нив нема да дојде да работи во дуќанот. Досега никој не посакал да го научи занаетот, а и мајстор Даре не сака да го пренесе било кому, се’ додека во него да прочита чиста душа и решеност да се биде опинчар, и во добро и во зло.